Giới thiệu 
Định giá tài sản trí tuệ đóng vai trò then chốt trong việc chuyển đổi ý tưởng sáng tạo thành giá trị kinh tế cụ thể. Không giống như tài sản hữu hình, giá trị của tài sản trí tuệ phụ thuộc vào tiềm năng tạo ra lợi nhuận, rủi ro pháp lý và điều kiện thị trường. Theo Hiệp hội Định giá quốc tế (International Valuation Standards Council - IVSC), định giá tài sản trí tuệ giúp doanh nghiệp đánh giá chính xác giá trị tài sản để thực hiện các hoạt động như chuyển nhượng, cấp phép (li-xăng), sáp nhập và mua lại (M&A) hoặc sử dụng làm tài sản thế chấp cho vay vốn. Định giá là bước đầu tiên để các doanh nghiệp thực hiện thương mại hoá quyền SHTT, từ đó mở ra cơ hội tiếp cận thị trường, thu hút đầu tư và mở rộng quy mô.
Các phương pháp định giá tài sản trí tuệ chính bao gồm ba cách tiếp cận tiêu chuẩn, được các tổ chức quốc tế khuyến nghị: Phương pháp thu nhập  (Income Approach) ước tính giá trị dựa trên dòng tiền tương lai mà tài sản trí tuệ mang lại; Phương pháp thị trường  (Market Approach) so sánh với các giao dịch SHTT tương tự trên thị trường, sử dụng dữ liệu từ các cơ sở dữ liệu được công bố; Phương pháp chi phí  (Cost Approach) tính toán dựa trên chi phí tạo ra hoặc thay thế tài sản trí tuệ, trong đó có chi phí nghiên cứu phát triển (R&D) và chi phí đăng ký bảo hộ quyền SHTT. Những phương pháp này đòi hỏi sự tham gia của chuyên gia định giá tài sản trí tuệ, bao gồm cả cá nhân và công ty, để áp dụng một cách chính xác và khách quan.
Ở bình diện cá nhân, chuyên gia thường sở hữu các chứng chỉ nghề nghiệp như Certified Valuation Analyst (CVA) hoặc Chartered Financial Analyst (CFA), cùng kinh nghiệm tối thiểu 10 năm trong lĩnh vực SHTT. Các chuyên gia này không chỉ thực hiện xác định giá trị mà còn tư vấn chiến lược, hỗ trợ doanh nghiệp tối ưu hóa danh mục SHTT.
  

Nguồn: WIPO 

Ở cấp độ tổ chức, các hãng tư vấn lớn như Deloitte, PricewaterhouseCoopers (PwC) và Ernst & Young (EY) được ghi nhận là những chủ thể dẫn đầu thị trường định giá tài sản trí tuệ toàn cầu. Theo bảng xếp hạng Forbes Top 25 Intellectual Property Valuation Firms , Deloitte nổi bật với dịch vụ định giá lợi thế thương mại và tài sản trí tuệ, ứng dụng phân tích dữ liệu lớn để ước tính giá trị sáng chế trong các giao dịch M&A. PwC tập trung vào định giá phục vụ giao dịch và đàm phán mua bán, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong các vụ việc tranh chấp quyền SHTT. EY, với mạng lưới toàn cầu, cung cấp dịch vụ định giá nhãn hiệu và công nghệ, đặc biệt tại khu vực ASEAN.
  

Kinh nghiệm quốc tế 
WIPO giữ vai trò dẫn dắt toàn cầu trong phát triển chuyên gia định giá tài sản trí tuệ, thông qua các chương trình đào tạo và thúc đẩy chuẩn hóa chuyên môn. Năm 2023, WIPO ký Bản ghi nhớ hợp tác với IVSC  nhằm tăng cường phối hợp về định giá tài sản trí tuệ và các tài sản vô hình khác, bao gồm trao đổi chuyên môn, nghiên cứu, đào tạo, nâng cao năng lực và chia sẻ thực tiễn định giá. Một sáng kiến nổi bật khác là Joint WIPO-IPOS Open-Ended List of Experts Specialised in IP Valuation , được triển khai trên cơ sở hợp tác giữa WIPO với Cơ quan SHTT Singapore (IPOS), nhằm tập hợp các chuyên gia có tối thiểu 10 năm kinh nghiệm và chứng chỉ phù hợp trong lĩnh vực định giá tài sản trí tuệ để hỗ trợ giải quyết tranh chấp và giao dịch quyền SHTT. Bên cạnh đó, WIPO cũng cung cấp các chương trình đào tạo thông qua Học viện WIPO Academy, tiêu biểu như khoá đào tạo trực tuyến về quản lý tài sản trí tuệ với nội dung về thương mại hoá và định giá tài sản trí tuệ (DL-450 ) và khoá nâng cao về SHTT, Định giá và Tài chính  (phối hợp với Quỹ tín thác Hàn Quốc tổ chức) giúp xây dựng năng lực cho các quốc gia đang phát triển.
Tại khu vực ASEAN, WIPO cũng đã phối hợp với Ban thư ký ASEAN và Cơ quan Sáng chế Nhật Bản triển khai Dự án WIPO ASEAN IP Valuation Project (2024-2025) , qua đó phát triển bộ công cụ (toolkit) định giá chung cho khu vực - một tài liệu hướng dẫn thực hành cho các chuyên gia đã có hiểu biết cơ bản về định giá. Bộ công cụ tập trung thiết lập quy trình định giá có cấu trúc rõ ràng, từ xác định bối cảnh, thu thập dữ liệu đến việc áp dụng các phương pháp định giá và lập báo cáo theo tiêu chuẩn quốc tế.
Tại Hoa Kỳ, Cơ quan Sáng chế và Nhãn hiệu Hoa Kỳ (USPTO) hợp tác với các công ty như Coller IP và Consor IP Experts  để định giá sáng chế, sử dụng dữ liệu thị trường cho hoạt động M&A. Hay các công ty như Eton Venture Services  cung cấp các báo cáo nhanh về định giá tài sản trí tuệ, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp trong hoạt động thương mại hóa. Nhật Bản cũng có các công ty có uy tín/nổi tiếng về định giá như Yuasa and Hara và RYUKA & Partners  với chuyên môn tập trung định giá công nghệ cao.
Tại Hàn Quốc, Hệ thống SMART5  (System to Measure, Analyze and Rate Patent Technology) được biết đến như một công cụ phân tích và đánh giá sáng chế trực tuyến do Hiệp hội Xúc tiến Sáng chế Hàn Quốc (KIPA) phát triển từ năm 2010. Hệ thống này cung cấp kết quả đánh giá thời gian thực với chi phí thấp, dựa trên mô hình khách quan và định lượng từ dữ liệu sáng chế đã đăng ký tại Hàn Quốc, Mỹ, EU, Trung Quốc và Nhật Bản. Với hơn 1,7 triệu lượt sử dụng tính đến năm 2023, SMART5 đã trở thành nền tảng hàng đầu hỗ trợ tài chính dựa trên SHTT, như bảo lãnh tín dụng và định giá tài sản trí tuệ cho doanh nghiệp vừa và nhỏ. Công cụ này không chỉ giúp doanh nghiệp đo lường sức cạnh tranh của sáng chế mà còn thúc đẩy thương mại hóa, như cấp phép hoặc chuyển nhượng, góp phần vào tăng trưởng kinh tế sáng tạo tại Hàn Quốc.
Trong khuôn khổ Kế hoạch hành động về SHTT khu vực ASEAN 2016 - 2025, các quốc gia thành viên đã hợp tác xây dựng ASEAN IP Experts Directory  - một công cụ tham chiếu tổng hợp danh sách các chuyên gia SHTT từ 10 quốc gia thành viên, bao quát nhiều lĩnh vực về SHTT trong đó có định giá tài sản trí tuệ. Bên cạnh đó, Singapore và Philippines có nhiều hoạt động hợp tác với WIPO trong định giá tài sản trí tuệ. Malaysia cũng có các công ty như Adastra IP và KASS International cung cấp dịch vụ định giá tài sản trí tuệ trong nước và khu vực.
Trên đây là một số kinh nghiệm  Việt Nam có thể tham khảo và vận dụng nhằm thúc đẩy hoạt động định giá tài sản trí tuệ nói chung và phát triển đội ngũ chuyên gia định giá nói riêng, qua đó tăng cường hiệu quả thương mại quyền SHTT trong thời gian tới./. 

Phòng Hợp tác quốc tế